Επιστροφή

Ένας από τους πιο σημαντικούς τόπους στο Αιγαίο, όπου άνθησε η φιλοσοφία είναι το όμορφο νησί της Σάμου, που και σήμερα διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην εκδίπλωση φιλοσοφικών δραστηριοτήτων. Το τί πράγματι συμβαίνει εκεί και γιατί θα φανεί αφού δοθούν απαντήσεις στα ακόλουθα ερωτήματα: Ποιους φιλοσόφους και σπουδαίους πνευματικούς ανθρώπους ανέδειξε η Σάμος και τί αυτοί εδίδαξαν; Έχει κάποια σχέση ο τόπος και γενικώτερα το κλίμα για τη δημιουργία και ιδιαίτερα τη φιλοσοφική και πολιτιστική δημιουργία; Ποια ήταν η πολιτιστική πορεία της Σάμου κατά την Αρχαιότητα και ποια πνευματικά τέκνα της διέπρεψαν στη φιλοσοφία; Ποια γενικώτερα είναι η φιλοσοφική διαδρομή της Σάμου στην ιστορία; Ποια ήσαν τα τέκνα της Σάμου και οι άνθρωποι που έζησαν εκεί και διεκρίθησαν για τις θεωρητικές και φιλοσοφικές τους ιδέες; Τί γίνεται σήμερα στη Σάμο με την καλλιέργεια της φιλοσοφίας και την εκδίπλωση φιλοσοφικών δραστηριοτήτων; Είναι η Σάμος ο πιο κατάλληλος τόπος ανάπτυξης φιλοσοφικών δραστηριοτήτων σήμερα στο Αιγαίο και γιατί; Ποια είναι η απήχηση των φιλοσοφικών δραστηριοτήτων της Σάμου διεθνώς;

Αυτά και άλλα ερωτήματα και προβλήματα λαμβάνουν απαντήσεις στα κείμενα που ακολουθούν και στα οποία γίνεται λόγος τόσο για τη φιλοσοφία της Σάμου κατά το παρελθόν αλλά και ιδιαίτερα σήμερα.

Η Σάμος, ένα από τα ωραιότερα και σπουδαιότερα Νησιά του Αιγαίου μας, βρίσκεται στο μέσον του συμπλέγματος των Νησιών του Ανατολικού Αιγαίου. Από τον 7ο αιώνα π. Χ. είναι υπολογίσιμη δύναμη και κατά τον 6ο αιώνα π. Χ. κυριαρχεί στο Ανατολικό Αιγαίο με τα περίφημα πλοία της που ονομάζονται «σάμαινες» και που είναι κατάλληλα για το διαμετακομιστικό εμπόριο και τις πολεμικές επιχειρήσεις. Η Σάμος, μαζί με τις άλλες πόλεις της Ιωνίας (Έφεσος, Μίλητος, Πριήνη, Μυούς, Κολοφών, Λέβεδος, Τέως, Ερυθραί, Κλαζομεναί, Χίος και Φωκαία), πρωτοστατεί στη δημιουργία και ανάπτυξη του λαμπρού και πρωτοπόρου Ιωνικού πολιτισμού.

 

Πόλεις της Ιωνίας

Οι πόλεις της Ιωνίας σήμερα

 

 

Η Σάμος απέχει επτά στάδια από την Μικρασιατική παραλία της Ιωνίας και μεταξύ Σάμου και Ιωνίας υπάρχει το στενό της Μυκάλης. To στενό τούτο έχει την ονομασία του εκ του ομωνύμου Μικρασιατικού όρους που είχε έδρα το Πανιώνιον.

Το Πανιώνιον ήταν το θρησκευτικό και πολιτιστικό κοινό των Ιώνων. Στο στενό της Μυκάλης έχουν γίνει περίφημες ναυμαχίες, ήτοι η καταστροφή του Περσικού στόλου υπό των ηνωμένων Ελληνικών δυνάμεων το 479 π. Χ. και η πυρπόληση της ναυαρχίδος του Τουρκικού στόλου (1824 μ. Χ.) από τον Κωνσταντίνο Κανάρη.

Εξ άλλου στη θάλασσα της Αρχαίας Σάμου κοντά στα στενά της Μυκάλης ο αρχηγός του Δήμου των Σαμίων πολιτικός και φιλόσοφος Μέλισσος κατεναυμάχησε τον Αθηναϊκό στόλο υπό την ηγεμονία του Περικλέους το 440 π. Χ. υπερασπίζοντας την ελευθερία και ανεξαρτησία των Σαμίων.

Στην Ιωνική λοιπόν αρχαία Σάμο, δηλαδή στο νυν ονομαζόμενο Πυθαγόρειο (από το 1955 μ.Χ. προς τιμήν του φιλοσόφου Πυθαγόρου), και στην ευρύτερη λεκάνη του κάμπου της Xώρας δυτικά και του Μεσόκαμπου ανατολικά, ανεπτύχθη, σε συνάφεια και συνεργασία προς τις άλλες πόλεις της Ιωνίας και της άλλης Ελλάδος, ένας πολύ σημαντικός πολιτισμός, όπως δείχνουν οι ιστορικές μαρτυρίες και τα αρχαιολογικά μνημεία και ευρήματα.

 

Γραμματόσημα εκδοθέντα επί τω γεγονότι της μετονομασίας του Τηγανίου εις Πυθαγόρειον το 1955

Ο Ιωνικός πολιτισμός της Σάμου έδωσε λαμπρά δείγματα καλλιτεχνικής και αξεπέραστης πνευματικής δημιουργίας στην αρχιτεκτονική, στη γλυπτική, στην αγγειοπλαστική, στη χαλκοπλαστική, στη ζωγραφική, στην πολεοδομία, στη τεχνική, στη ναυπηγική, στη ναυσιπλοΐα, στη μουσική, στη λογοτεχνία, στην ποίηση, στην επιστήμη και στη φιλοσοφία.

Ο θαυμαστός αυτός κόσμος του Ιωνικού πολιτισμού παραμένει αμείωτος. Αξίζει εδώ να σταθούμε και να δούμε τα όσα τονίζει ο νοσταλγικός στίχος του Καβάφη για την Ιωνία στο ποίημα του «Ιωνικόν».

 

Κωνσταντίνος Καβάφης(1911)

Τι είναι εκείνο που οδήγησε σ' αυτή την ανάπτυξη των τεχνών και των επιστημών; Αναμφίβολα για μία τέτοια πρόοδο συντρέχουν πολλοί λόγοι, αλλά πάντως σημαντικό ρόλο παίζει πάντοτε η Γη, ο τόπος που γεννάει τον πολιτισμό. Ο Καβάφης τονίζει την αξία της Γης και το κλίμα της Ιωνίας.

Ο Ηρόδοτος είχε παρατηρήσει ότι οι Ίωνες έκτιζαν κατά κανόνα τις πόλεις τους σε μέρη που έβλεπαν προς τον ήλιο, που προστατεύονται από τους βόρειους ανέμους, που υπάρχει εύφορη και αρδευομένη γη (π.χ. Σάμος, Πριήνη κτλ.) και γειτνιάζουν με τη θάλασσα. Μια τέτοια γη ήταν και είναι η ευρύτερη περιοχή της αρχαίας Σάμου, το σημερινό Πυθαγόρειο με τον κάμπο της Χώρας που περιβάλλεται από ήπιο, προστατευτικό περίγραμμα λόφων και βουνών και την κρυστάλλινη και ζωοδότρα θάλασσα.

Έτσι αναπτύσσεται ένας ξεχωριστός δεσμός του ανθρώπου με τον τόπο του (ένας amor loci), που δένει τις ψυχές προς τον τόπο και τα υπάρχοντά του, τους μύθους του, τις παραδόσεις του και τους θεούς του. Σε τέτοιους μαγευτικούς και γόνιμους τόπους, όπως είναι και η Σάμος, μπορεί να ανθίσουν οι ψυχές, να φωτισθούν οι νόες και να δημιουργήσουν απέθαντα έργα. Αναμφίβολα αυτό συνέβη με την αρχαία Σάμο.

Στη Σάμο λοιπόν γεννήθηκαν, έζησαν και ενίοτε έδρασαν πολλοί σημαντικοί δημιουργοί σε πολλές τέχνες και επιστήμες από τον έβδομο αιώνα π.Χ. μέχρι την ύστερη αρχαιότητα. Έτσι διέπρεψαν στη γλυπτική και στη χαλκοπλαστική (ο Ροίκος, οι δύο Θεόδωροι, ο Τηλεκλής, ο Γλαύκος, ο Γενέλεως, ο Χυραμύης, ο Μνήσαρχος, πατήρ του Πυθαγόρου), στην αρχιτεκτονική (o Μανδροκλής), στην ποίηση (o Ίβυκος, ο Ανακρέων που έζησε για χρόνια στη Σάμο), στα τεχνικά έργα (o Ευπαλίνος), στην επιστήμη (o Φώκος, o Αρίσταρχος, o Κόνων, o Αριστείδης, o Αρίστυλλος), στη λαϊκή σοφία (o Αίσωπος), στην πολιτική (o Πολυκράτης, ο Πυθαγόρας, o Μέλισσος), στην κοσμολογία, στην αστρονομία και στη φιλοσοφία (ο Φώκος, ο Πυθαγόρας, οι Πυθαγόρειοι και oι Πυθαγορίδες, ο Μέλισσος, ο Επίκουρος κ. ά.).

Τα μεγάλα έργα (Ηραίον, Ευπαλίνειον, Λιμήν της Σάμου, τα τείχη της αρχαίας Σάμου) και τα καλλιτεχνήματα (αγάλματα, όπως η Ορνίθη, η Φιλίππη, στο Σύνταγμα του Γενέλεω και ο γιγάντιος Κούρος) δείχνουν τη δημιουργική δύναμη και το καλλιτεχνικό δαιμόνιο των Σαμίων δημιουργών. Για τον Κούρο της Σάμου αξίζει να σταθούμε σΆ ένα ποίημα που έγραψε πρόσφατα γιΆ αυτόν ένας θιασώτης της σύγχρονης Σάμου και σημαντικός φιλόσοφος ο Thomas Robinson.

Ο ΚΟΥΡΟΣ ΤΗΣ ΣΑΜΟΥ

Πρώτα έγιναν τα μάτια

μια λάμψη μέσα στα μάτια

του δημιουργού μου

μια λαμπερή δύναμη

μέσα στην πέτρα του βουνού

Το εράσμιο χέρι του

ήταν αντάξιο για το έργο.

η γέννησή μου ήταν γρήγορη και χαρούμενη

καθώς ξεπήδησα στη ζωή

από τη μήτρα του μαρμάρου

Τα μάτια.

γιΆ αυτά έγλυψε

την υπερβατική μορφή

της οποίας το όνομα είναι αρμονία

αυτή η μορφή προκαλεί κάτι

που το όνομα του είναι φως και χαρά

Η μάνα μου η Σάμος

η γη των αηδονιών και των κρασιών

και της ανεμοδαρμένης θάλασσας

περίγραμμα τα φρύδια των βουνών

οι αδαμάντινες αιχμές

κάτω από τον ουρανό του Δία.

Γη, θάλασσα, ουρανός της Σάμου

ό,τι αντικρύζω ακατάπαυστα

αυτό είμαι

κυττάχτε με λοιπόν

και κυττάτε την ομορφιά

©2007 Τ.Μ. Robinson —Μετάφραση του K . Βουδούρη

 

Το Πυθαγόρειο Σάμου

Το Πυθαγόρειο το πρωί

Το Πυθαγόρειο με τη δύση του ήλιου

Το σημερινό λοιπόν Πυθαγόρειο είναι ένα διαμάντι πολιτισμού και αποτελεί μαγευτική και θελκτική περιοχή που σαγηνεύει τους επισκέπτες του και έχει όλες τις προϋποθέσεις για αξιόλογη πολιτιστική και φιλοσοφική κίνηση.

 

ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ Ο ΣΑΜΙΟΣ

Θα επικεντρωθούμε ειδικώτερα στη φιλοσοφική παρουσία της αρχαίας Σάμου. Η φιλοσοφική δραστηριότητα αρχίζει, σε συνάφεια προς τις φιλοσοφικές θεωρήσεις της Μιλήτου και της Εφέσου, με τη ζωή κα τη δράση του θείου Πυθαγόρα, του αιώνιου συμβόλου της επιστημονικής έρευνας, της κοινωνικής και πολιτικής ευθύνης και της αρετής.

Πυθαγόρας ο Σάμιος

Πυθαγόρας ο Σάμιος

 

Οπωσδήποτε ο Πυθαγόρας και οι Πυθαγόρειοι (Πρώιμοι και ύστεροι Πυθαγόρειοι (Φιλόλαος, Αρχύτας κ.α) αλλά και οι μεταγενέστεροι Πυθαγοριστές), ως διαμορφώσαντες τρόπον του βίου που έχει σπουδαίο ηθικό περιεχόμενο και γιΆ αυτό ελκυστικό χαρακτήρα, επηρέασαν όχι μόνον την αρχαία διανόηση αλλΆ εξακολουθούν να κινούνται και να δρουν και σήμερα υπό τη μορφή διαφόρων συλλόγων και εταιρειών σε πολλά μέρη του κόσμου. Για τον Πυθαγόρα και του Πυθαγορείους υπάρχει μεγάλη βιβλιογραφία.

 

ΑΡΙΣΤΑΡΧΟΣ Ο ΣΑΜΙΟΣ

Μία από τις εξέχουσες μορφές της αρχαίας ελληνικής αστρονομίας είναι ο Αρίσταρχος ο Σάμιος, ο οποίος έζησε περί το 310-230 π.χ. και το όνομά του συνδέθηκε αρρήκτως με την υπόθεση του ηλιοκεντρικού συστήματος του κόσμου. Από τις ελάχιστες σωζόμενες μαρτυρίες για την ηλιοκεντρικήν υπόθεσή του, η πλέον αξιόπιστη ευρίσκεται στον «Ψαμμίτη» του Αρχιμήδους (287-212), του μεγαλυτέρου έλληνος μαθηματικού.

Σε τούτο το έργο του, το οποίο απευθύνει προς τον τύραννο των Συρακουσών Γέλωνα, ο Αρχιμήδης θέλει να υπολογίσει το πλήθος των κόκκων της άμμου, με το οποίο θα μπορούσε να γεμίσει το σύμπαν, τον κόσμο. Επρεπε λοιπόν να γνωρίζει το μέγεθος του κόσμου, στον οποίον οι αρχαίοι έλληνες αστρονόμοι είχαν αποδώσει σχήμα σφαίρας. Δηλαδή ο Αρχιμήδης έπρεπε να γνωρίζει την ακτίνα της σφαίρας του κόσμου, ώστε βάσει αυτής να υπολογίσει κατόπιν τον όγκον της και τέλος να τον διαιρέσει με τον όγκο ενός κόκκου άμμου. Ομως, το πώς ορίζεται η σφαίρα του κόσμου και πώς υπολογίζεται το μέγεθός της εξαρτάται από το ποιό θεωρητικό πρότυπο (μοντέλο) του κόσμου χρησιμοποιείται. Ο Αρχιμήδης γνώριζε πολύ καλά τις υπάρχουσες αστρονομικές θεωρίες. Ο πατέρας του, ονόματι Φειδίας, ήταν αστρονόμος, και ο ίδιος ενδιαφερόταν τόσο πολύ για την αστρονομία, ώστε εφεύρε αστρονομικά όργανα για παρατηρήσεις και έκανε δικούς του υπολογισμούς σχετικά με τον κόσμο και τα μέλη του, δηλαδή τους απλανείς αστέρες και τους πλανήτες, τον ήλιο και τη σελήνη.

Αναφέρει λοιπόν, απευθυνόμενος προς τον Γέλωνα, τον τύραννο των Συρακουσών:

«Γνωρίζεις δέ, ότι από τους πλείστους αστρονόμους καλείται κόσμος η σφαίρα, της οποίας κέντρο μεν είναι το κέντρο της γης, η δε ακτίνα της ισούται προς την ευθεία την μεταξύ του κέντρου του ηλίου και του κέντρου της γης, διότι έχεις ήδη διαβάσει αυτά στις γραπτές αποδείξεις των αστρονόμων. Ο Αρίσταρχος δε ο Σάμιος δημοσίευσε κάποιες θεωρίες, στις οποίες από τα υπάρχοντα στοιχεία συνάγεται ότι ο κόσμος είναι πολύ μεγαλύτερος από τον προαναφερθέντα. Διότι υποθέτει ότι από τους αστέρες οι μεν απλανείς και ο ήλιος μένουν ακίνητοι, η δε γη περιφέρεται περί τον ήλιον κατά περιφέρειαν κυκλου, ο οποίος ευρίσκεται στο μεσον του δρόμου, την δε σφαίραν των απλανών αστέρων κειμένην περί το αυτό κέντρον όπως ο ήλιος, ότι είναι τόσο μεγάλη σε μέγεθος, ώστε ο κύκλος κατά τον οποίον υποθέτει ότι η γη περιφέρεται, έχει τέτοιαν αναλογίαν προς την απόσταση των απλανών, οποίαν έχει το κέντρον της σφαίρας προς την επιφάνειαν.»

Ο Αρχιμήδης παρατηρεί ότι η αναφερόμενη αναλογία δεν είναι σωστή μαθηματικώς, αφού το κέντρον της σφαίρας ως σημείον δεν έχει διαστάσεις. Ομως, μπορούμε να αγνοήσουμε αυτήν την σωστή παρατήρησή του, αφού όλοι οι μαθηματικοί-αστρονόμοι διαχρονικώς, δηλαδή και οι προ αυτού και μετά από αυτόν (π.χ. Ευκλείδης, Πτολεμαίος, Γέμινος, Κλεομήδης), έως σήμερα, στη σφαιρική αστρονομία θεωρούν ως κέντρο της ουρανίου σφαίρας την γη, κρίνοντας αμελητέες τις διαστάσεις της εν σχέσει προς την ουράνιο σφαίρα.

Ομως, οι πολλές αναφορές του Αρχιμήδους στον Αρίσταρχο φανερώνουν δύο πράγματα. Το πρώτον είναι η εκτίμησή του για το έργον του Αριστάρχου ως μαθηματικού-αστρονόμου. Αυτό το καταλαβαίνουμε και από το μοναδικό σωζόμενο έργο του, το «Περί μεγεθών και αποστημάτων ηλίου και σελήνης», στο οποίον αυτός χρησιμοποιεί καθαρώς γεωμετρικές μεθόδους για να προσδιορίσει τις σχέσεις μεγεθών και αποστάσεων, οι οποίες συνδέουν τον ήλιο, τη σελήνη και τη γη, δηλαδή τα τρία ουράνια σώματα, τα οποία λαμβάνουν μέρος στις ηλιακές και τις σεληνιακές εκλείψεις.

Το δεύτερον είναι η ουδετερότητα του Αρχιμήδους όσον αφορά στο είδος του μοντέλου, γεωκεντρικό ή ηλιοκεντρικό, για το σύστημα του κόσμου. Αυτό αποτελεί μίαν ισχυρή ένδειξη, ότι οι αρχαίοι έλληνες αστρονόμοι, διατύπωναν τις θεωρίες τους για το σύστημα του κόσμου ως «μαθηματικοί». Δηλαδή, διατύπωναν απλώς «υποθέσεις» χρησιμοποιώντας γεωμετρικά μοντέλα, τα οποία έπρεπε να συμφωνούν με τις παρατηρήσεις, όσον αφορά στις φαινόμενες κινήσεις και θέσεις του ηλίου, της σελήνης και των πλανητών σε δεδομένη χρονική στιγμή, μέσα σε αποδεκτό πλαίσιο τιμής σφάλματος μετρήσεων και υπολογισμών. Αρκεί να αναφέρουμε το πρώιμο μοντέλο των Πυθαγορείων, όπου ούτε η γη ούτε ο ήλιος έχουν το προνόμιο να ευρίσκονται στο κέντρο του κόσμου, αλλά το κεντρικό πυρ.

Δυστυχώς, δεν έχουν σωθεί άλλα στοιχεία σχετικώς με την ηλιοκεντρική υπόθεση του Αριστάρχου, γι αυτό εγείρονται πολλά ερωτήματα, ως προς τις λεπτομέρειές του. Γνωρίζομε ότι στην πραγματικότητα οι τροχιές των πλανητών περί τον ήλιον είναι ελλειπτικές, την μία εστία των οποίων κατέχει ο ήλιος, όπως απέδειξε το 1618 ο Κέπλερ. Επομένως, ένα μοντέλο όπου η γη κινείται κυκλικώς περί τον ήλιο, ο οποίος ευρίσκεται στο κέντρο της τροχιάς της, δεν θα συμφωνούσε με τα δεδομένα των παρατηρήσεων. Ισως αυτός ήταν ο λόγος για τον οποίο οι αρχαίοι αστρονόμοι δεν επεξεργάστηκαν περαιτέρω μια τέτοια απλή ηλιοκεντρική υπόθεση, αλλά διατύπωσαν και βελτίωσαν τα δύο είδη γεωκεντρικών μοντέλων, το έκκεντρο και το επικυκλικό, ώστε να συμφωνούν θεωρία και δεδομένα παρατηρήσεων.

Περί του Αριστάρχου βλέπε την ακόλουθη βιβλιογραφία.

ΜΑΡΩ ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ

ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΡΙΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ

ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ

 

ΜΕΛΙΣΣΟΣ Ο ΣΑΜΙΟΣ

ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ

 

 

ΑΙΣΩΠΟΣ

Ευλογημένη από τη Φύση και τη θέση της στο σταυροδρόμι των μεγάλων πολιτισμών η Σάμος, ώριμη απΆ τις ιστορικές συγκυρίες, με διάφανο τον ουρανό για περισυλλογή και ανοιχτή τη θάλασσα για ταξίδεμα, γέννησε μεγάλα πνεύματα που σημάδεψαν τον πολιτισμό.

Τον 6ο αι. π.χ., ο Πυθαγόρας όρισε τη λογική δομή του Κόσμου, ο Αίσωπος τη λογική της Κοινωνικής λειτουργίας. Δύο αιώνες αργότερα ο Επίκουρος σηματοδότησε την πορεία προς την τελείωση του Ατόμου, ο Αρίσταρχος γεωμέτρησε το μεγαλείο του Σύμπαντος.

Οι Αισώπειοι μύθοι συνοδεύουν τον Ελληνικό Κόσμο από τον 6 ο π.χ. αι., ως σήμερα αδιάλειπτα, ευρύτατα, ως «κτήμα κοινόν» όπως λέει ο Μάξιμος Πλανούδης. Ο αριθμός τους δεν είναι συγκεκριμένος καθώς υπήρξαν προσθήκες και παραλλαγές των αρχικών μύθων σΆ όλες τις εποχές που ακολούθησαν, ιδίως την Αλεξανδρινή. Όσο γνωστοί όμως είναι αυτοί οι μύθοι τόσο άγνωστα είναι τα στοιχεία της ζωής του δημιουργού τους. Ελάχιστα είναι αυτά, συχνά αμφίβολα και εν πολλοίς αντιφατικά.

Ως τόπος καταγωγής του θεωρείται το Αμόριο της Φρυγίας ή οι Σάρδεις ή και η Θράκη. Και φαίνεται πως έζησε περί τα μέσα του 6 ου αι., όπως αναφέρει ο Ηρόδοτος (Β, 134), στη διάρκεια της βασιλείας του Φαραώ ¶μαση. Οι πηγές που δίνουν πληροφορίες για τη ζωή του είναι αρκετές (Αριστοφάνης, Αριστοτέλης, Πλούταρχος, Ηρακλείδης ο Ποντικός, Σουΐδας κ.α.). Όλες συγκλίνουν στην καταγωγή του από την Ανατολή, όπου η μυθοπλασία είχε μακρυά και λαμπρή παράδοση, με υλικό πλούσιο και γοητευτικό, όπου χωρούσαν ο πολιτισμός των παλατιών, οι συμβουλές των σοφών, οι εμπειρίες των καραβανιών μέσα από τους πανάρχαιους δρόμους, η ευρηματική καθημερινότητα. Απόηχοι απΆ όλον αυτόν τον πλούτο βρίσκονται πυκνοί και στον Αίσωπο. Αυτός λοιπόν ο Αίσωπος της ταπεινής καταγωγής, πωλήθηκε ως δούλος στον σοφό Ξάνθο κι αργότερα στον Ιάδμονα τον Σάμιο κι έζησε αρκετό καιρό στη Σάμο. Η ευφυΐα του δούλου έδωσε λύσεις και διεξόδους εκεί που η εξουσία των κυρίων του δεν επαρκούσε. Και απελεύθερος, εις αναγνώριση των σωτήριων υπηρεσιών του, κινείται σε δρόμους που παρέμειναν άγνωστοι, ανάμεσα στη Σάμο, διάφορους ελληνικούς τόπους, την Ανατολή.

Ήταν η εποχή που η αρχαϊκή κοινωνία, παράλληλα με τις κοσμολογικές της αναζητήσεις, οργανωνόταν θεσμικά και πολιτικά και η λαϊκή σοφία ήταν από τα χρήσιμα εφόδια του καθημερινού ανθρώπου για να μεταφέρει την εμπειρία της μικρής κοινότητας σε μεγαλύτερα κοινωνικά σχήματα και απαιτήσεις. Ο μυθοπλάστης Αίσωπος δεν στάθηκε έξω από το έργο του. Ταυτίστηκε μαζί του. Κι όσο η μυθοπλασία αυξάνεται και πλουτίζεται και γίνεται κτήμα των πολλών, τόσο το λαϊκό στοιχείο γίνεται διεκδικητικό, περιχαρακώνει τις ικανότητές του για αυτοδιαχείριση, περιθωριοποιεί τους ήρωες και τους ευγενείς, μισεί την εξαίρεση, τα περιστασιακά χαρακτηριστικά, την κάθε δοτή εύνοια. Στο βάθος της μυθοπλασίας, ο Αίσωπος, όπως ο Ομηρικός Θερσίτης, οι Ανατολίτισσες βάγιες, ο Ιταλός Bertoldo αργότερα, είναι ο αντιήρωας μέχρι την υπερβολή. Παρουσιάζεται κυφός, σιμός, δύσμορφος, ένα μικρό μωσαϊκό όλων των τύπων της καθημερινότητας. Το τέλος του είναι ανάλογο. Θύμα δόλιου σχεδίου, όπως σε παλιότερες λαϊκές διηγήσεις αλλά και την ιστορία του Ιωσήφ στην Παλαιά Διαθήκη, κατηγορείται για κλοπή και τιμωρείται άδικα με κατακρημνισμό από τις Υάδες πέτρες στους Δελφούς. Από κει κι έπειτα ακολουθούν λίγες τύψεις και κάποια τιμωρία των ψευδοκατηγόρων, οι πόρτες των μύθων κλείνουν κι αρχίζει το μακρύ ταξίδι τους μέσα στους αιώνες.

Αναρωτιέται κανείς: Πώς συμβαίνει σήμερα, στην εποχή της τεχνοκρατούμενης κοινωνίας, ο μύθος, ως εισβολή του μη φυσικού στον φυσικό κόσμο να μην έχει παραμεριστεί ως αφελής και παρωχημένος τρόπος έκφρασης; Αντίθετα, ο πρώτος να έχει καταλυτική επίδραση στην θνητότητα και την υποκειμενικότητα του δεύτερου, όπως λέει ο Mircea Eliade (Α spects du Mythe , Paris , 1963). Προφανώς, γιατί ο μύθος – και σε μεγάλο βαθμό και ο Αισώπειος μύθος – όπου συγχέεται το σύμβολο με το συμβολιζόμενο, το υποκειμενικό με το αντικειμενικό, αναβιώνει την έμφυτη στον άνθρωπο τάση για παιγνίδι και μέσα απΆ αυτό, την μυστική αταβιστική επιστροφή του στη Φύση, τις πηγές και τις αξίες της. Αυτές μόνες αποτελούν τη βασική παιδεία του και γιΆ αυτό τις ασφαλιστικές δικλείδες της ατομικής και της κοινωνικής συνέχειας.

Μέσα στους 450 περίπου μύθους και τις πάμπολλες παραλλαγές τους διακρίνει κανείς ποιές αξίες είναι θεμελιακές για την κοινωνική συνοχή, ποιές για την ατομική ευημερία, πώς πρέπει νΆ αντιμετωπίζεται η ανθρώπινη φύση, τι απειλεί τον μικρόκοσμο του ατόμου και τη γαλήνη της κοινότητας.

Ο ζωομορφισμός στους A ισώπειους μύθους δεν είναι τελικά μια ασήμαντη απλοϊκότητα. Η συμπεριφορά των ζώων προσφέρεται ιδιαίτερα για τους διδακτικούς σκοπούς του μύθου. Είναι γνώριμη στον άνθρωπο, χωρίς ψυχολογικές διακυμάνσεις, με χαρακτηριστικά αδρότερα για συνολική εκτίμηση κι επιπλέον χωρίς υποκειμενικές αναφορές, χάρις στην ετερότητα και χωρίς συνειδησιακές εμπλοκές. Έτσι, το μήνυμα του μύθου αναδύεται σαφέστερο και αποτελεσματικότερο.

Ο μύθος δεν παρακολουθεί, καταγράφει. Δεν διαμορφώνει τη θεωρία, την επιβεβαιώνει. Η ανθρώπινη φύση παρουσιάζεται στατική, δεν έχει μεταπτώσεις. Οι πονηροί εκφράζονται από την αλεπού, οι πλεονέκτες από την κυρά που δεν της έφτανε το ένα καθημερινό αυγό της κότας της και υπερτρέφοντάς την για να πάρει πολλαπλάσια αυγά έχασε και το ένα της καθημερινής της τροφής. Οι αλαζόνες πάλι είναι σαν το παγώνι που χλεύαζε το μονότονο χρώμα του αητού, παραβλέποντας ότι εκείνος πετά κοντά στΆ αστέρια ενώ το χρυσοστόλιστο πουλί πρέπει να περπατά στο χώμα, δίπλα στα ταπεινά ορνίθια.

Αν συνοψίσει κανείς τη θεματική των μύθων – και κατά συνέπεια τους άξονες της Αισώπειας ηθικής – θα έλεγε ότι ο άνθρωπος πρέπει να έχει σύνεση και μετριοπάθεια, υπομονή κι εργατικότητα, σεβασμό στους θεούς, αλληλεγγύη με τους φίλους κι ευγνωμοσύνη για τους ευεργέτες. Αλλά πρέπει να έχει κι ετοιμότητα και προνοητικότητα για κάθε μεταστροφή της τύχης. Για τους άρχοντες είναι σημαντικότατες αρετές η δικαιοσύνη και η μετριοπάθεια αλλά και η προτίμηση στην πειθώ παρά στη βία.

Αξίζει να σημειώσει κανείς ότι οι ίδιες αρετές προβάλλονται και στους μύθους πολλών άλλων λαών, κυρίως της Ανατολής.

Η ειρηνική ατμόσφαιρα είναι το μεγάλο ζητούμενο της κοινωνικής ζωής έστω και με παθητική αποδοχή των κοινωνικών κανόνων. Δεν θα βρούμε στον διδακτικό μύθο ριψοκίνδυνες περιπέτειες ανήσυχων ανθρώπων, χειμερικές πορείες ηρώων στις χώρες της ουτοπίας και του μυστηρίου.

Ο κόσμος του Αισώπου δείχνει φωτεινός όταν η προσωπική αρετή φέρνει τΆ αγαθά της, την κοινωνική αναγνώριση και τη θεϊκή εύνοια. Φέρνει ακόμα και ισχύ όπου υπάρχει ομόνοια. Είναι πασίγνωστος ο μύθος του πατέρα, που δίδασκε τους γιους του με τη δέσμη των βεργών όπου μία μία λύγιζαν εύκολα ενώ όλες μαζί έμεναν ακέραιες.

¶ραγε γιατί ο σημερινός κόσμος, μέσα στην απεραντοσύνη και την πολυπλοκότητά του, αναδιπλώνεται συχνά για νΆ ακούσει τη σοφία του Αισώπου; Η απάντηση δεν είναι απλή. Βρίσκεται ίσως στις βαθύτατες και δημιουργικές αντιθέσεις της ανθρώπινης φύσης, που στους δρόμους του ατομοκε-ντρισμού και της εξειδίκευσης γυρίζει στο μύθο κι αναζητά τους κρίκους της εσωτερικής του συγκρότησης για να ξαναβρεί τον προσανατολισμό του μέσα σΆ έναν ενοποιημένο κόσμο.

ΔΡ ΜΑΡΙΑ ΑΔΑΜ

ΛΥΚΕΙΑΡΧΗΣ—ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ

ΛΕΚΤΩΡ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ OSLO

 

Παρατίθενται δείγματα στο πρωτότυπο και σε μετάφραση από τη λαϊκή σοφία του Αισώπου.